Alexander Cohen: een anarchist in het Regentessekwartier

Tekst: Weimarchief

Het was een sobere Prinsjesdag dit jaar. Geen koninklijke rijtoer, geen uitbundige toejuichingen door het volk. Op 16 september 1887 maakte koning Willem III in zijn calèche een rijtoer door Den Haag. Ook toen geen uitbundige toejuichingen. Integendeel: bij het passeren van het koninklijk rijtuig, in de buurt van station Hollands Spoor, riep Alexander Cohen “Leve Domela Nieuwenhuis. Leve het socialisme. Weg met Gorilla”. (‘Gorilla’ was de spotnaam van deze weinig populaire koning). Cohen werd gearresteerd, en in een proces, waarbij hij zijn eigen verdediging voerde en een hilarische pleitrede hield, werd hij tot 6 maanden cel veroordeeld wegens majesteitsschennis.

Excelsior in de Westerbaenstraat

Geboren op 27 september 1864 in Leeuwarden, ontwikkelde hij al vroeg een talent voor opstandigheid: van school gestuurd, daarna in dienst van het KNIL, maar van de vijf jaar in Nederlands-Indië bijna de helft doorgebracht in detentie wegens insubordinatie (in de gevangenis las hij Multatuli, een levenslange inspiratiebron). Op het moment van zijn arrestatie werkt Cohen bij de socialistische drukkerij Excelsior in de Westerbaenstraat. Hij is daar corrector van Recht voor Allen, het blad van Ferdinand Domela Nieuwenhuis (die dan trouwens voor een vergelijkbare veroordeling net uit de gevangenis is ontslagen).

Parijs

Om zijn straf te ontlopen neemt Cohen eerst de wijk naar België, maar daar wordt hij al snel uitgewezen naar Frankrijk. In Parijs, waar hij in augustus 1888 aankomt en waar hij zich al gauw thuis voelt, verkeert hij in kringen van anarchisten, bohémiens en avant-garde kunstenaars. Hij is daar in zijn element en blijft zijn leven lang francofiel. In december 1893 wordt Cohen, na een mislukte bomaanslag op de Franse Assemblée waar hij part noch deel aan had, ook Frankrijk uitgewezen en vertrekt hij noodgedwongen naar Londen. Pas in 1895 keert hij (illegaal!) weer terug in Nederland. Daar wordt hij echter prompt gearresteerd en moet hij in Amsterdam alsnog zijn gevangenisstraf uitzitten.

Regentessekwartier

Na zijn vrijlating verhuist hij in 1897 naar Den Haag en vestigt zich met zijn Franse vrouw Kaya Batut in het pas gebouwde Regentessekwartier, Pikant detail: via via was Cohen te verstaan gegeven dat hij gratie zou kunnen krijgen van Koningin-Regentes Emma als hij daartoe een verzoek zou indienen. Maar dat was zijn eer te na: hij vond zelf dat hij niks had misdaan.
Cohen en zijn vrouw zijn als ze in Den Haag komen wonen overigens niet officieel getrouwd (dat doen ze pas in 1918) en hun ongehuwd samenwonen wordt door de burgerij (maar ook door Domela Nieuwenhuis) niet erg geapprecieerd. Ze wonen eerst op het adres De Gheynstraat 80 en daarna De Perponcherstraat 30. Cohen voorziet in zijn levensonderhoud als boekhouder bij de coöperatieve bakkerij ‘De Volharding’ en door het geven van Franse conversatielessen aan de gegoede burgerij. Zijn vrouw opent, onder haar eigen naam ‘Madame Batut’, een knipcursus, “vrij goed bezocht door opgeschoten meisjes uit den burgerstand”, aldus Cohen in zijn memoires ‘Van anarchist tot monarchist’. Die meisjes zijn zeer nieuwsgierig naar ‘monsieur Batut’, maar die houdt zich op de achtergrond.

Paradox

Cohen zelf daarover: “De reden van mijn strikt incognito was tweeledig. In de eerste plaats vond ik het behóórlijk bij dezen cursus voor jonge meisjes op den achtergrond te blijven. En, secundo, achtte ik het beter dat de ouders van mijn vrouws leerlingen nièt te weten kwamen, dat ‘monsieur Batut’, onder het pseudoniem van Alexander Cohen, een oneerbiedig tijdschriftje, de Paradox geheeten, redigeerde en uitgaf. Want ofschoon ik, in het eerste nummer van dit blaadje, ùitdrukkelijk en nàdrukkelijk mijn standpunt had uiteengezet – ik was, schreef ik, géén ‘revolutionnair’ in den traditioneelen zin van het woord meer – waren toon en strekking van het geschriftje toch non-conformistisch genoeg om mij in den informeelen ban te hoùden, die hier en daar over mij was uitgesproken, en waarin ik mij, overigens, volkomen op mijn gemak voelde.”
Dat eenmanstijdschrift De Paradox (de titel was ontleend aan een citaat van Diderot: ‘Een paradox is het omgekeerde van een vooroordeel’) was inderdaad een volstrekt anti-burgerlijk en non-conformistisch tijdschrift. Van november 1897 tot november 1898 verschijnen twintig nummers, in een oplage van maximaal 350 stuks. Eén van de abonnees was H.M.C. Holdert, de latere directeur van De Telegraaf.
Cohen en zijn vrouw proberen op allerlei manieren het tijdschrift aan de man te brengen: uitventen op straat (geen succes: dat ligt Cohen niet, hij voelt zich dan een Jehova-getuige), maar ook door het tijdschrift stiekem op de tijdschriftentafel van cafés te schuiven. Er wordt, in 1898, nog één keer verhuisd, nu naar de Cartesiusstraat, (“een nog in aanbouw zijnd zijstraatje van de Regentesselaan”) op nummer 11 om precies te zijn.

Opnieuw Parijs

Maar Frankrijk blijft trekken, en op 14 juli (quatorze juillet!) 1899 komt Cohen in Parijs aan, waar zijn vrouw al een week eerder is gearriveerd. Hij wordt in 1907 Frans staatsburger, heeft een groot politiek en cultureel netwerk, en verdient zijn geld door allerlei vertaalwerk (hij vertaalt Multatuli in het Frans) en journalistiek werk. Hij schrijft over Nederland voor Franse bladen (o.a. Le Figaro) en over Frankrijk voor Nederlandse media. Zo is hij van 1906 tot 1922 correspondent van De Telegraaf, onder de toenmalige directeur H.M.C. Holdert, die, zoals eerder vermeld, indertijd nog abonnee was geweest van De Paradox.

Dwarsdenker

Alexander Cohen sterft in 1961 in het Zuid-Franse Toulon, een jaar na de dood van zijn vrouw. Hij is dan in politiek opzicht al lang opgeschoven van anarchist naar monarchist (niet toevallig ook de titel van een van zijn boeken), maar is ook zijn hele leven een notoire dwarsdenker gebleven. Simon Carmiggelt (geboren aan de rand van het Regentessekwartier, op de Loosduinsekade) was een groot bewonderaar van zijn werk. Carmiggelt schreef daarover ooit: “Zijn explosief knetterende, zwierige stijl is nergens verbleekt”.
Oordeel zelf, er is nog veel te vinden. En voor alle reaguurders en boze burgers van tegenwoordig: lees Cohen en leer hoe je ook superieur kunt schelden …

Reacties: weimarchief@gmail.com